خودرویی را تصور کنید که بیشتر روزهای ماه در پارکینگ است. مالک آن شاید دورکار باشد، بیشتر از حملونقل عمومی استفاده کند یا تنها برای سفرهای کوتاه آخر هفته پشت فرمان بنشیند. بااینحال، در مدل سنتی بیمه خودرو، میزان استفاده واقعی از وسیله نقلیه تأثیر مستقیمی بر حقبیمه او ندارد.
بیمههای مبتنی بر کارکرد تلاش میکنند این معادله را تغییر دهند: هرچه کمتر و ایمنتر رانندگی کنید، حقبیمه متناسبتری بپردازید. این مدل که با نامهایی مانند «بیمه مبتنی بر کارکرد»، «بیمه کیلومتری»، Pay-as-you-drive و Usage-Based Insurance شناخته میشود، بهتدریج در حال تغییر شیوه ارزیابی ریسک در صنعت بیمه خودرو است.
بیمه مبتنی بر کارکرد چیست؟
بیمه مبتنی بر کارکرد یا Usage-Based Insurance که بهاختصار UBI نامیده میشود، نوعی بیمه خودرو است که در آن میزان یا نحوه استفاده واقعی از خودرو در محاسبه حقبیمه نقش دارد.
در بیمههای سنتی، قیمت بیمهنامه معمولاً براساس عواملی مانند نوع خودرو، سن راننده، محل سکونت، سابقه تصادف و خسارتهای قبلی تعیین میشود. در مدل مبتنی بر کارکرد، دادههای واقعی رانندگی نیز به این فهرست اضافه میشوند.
این دادهها میتوانند شامل موارد زیر باشند:
- مسافت طیشده
- ساعت و زمان رانندگی
- سرعت خودرو
- ترمزهای ناگهانی
- شتابگیری شدید
- پیچیدنهای پرخطر
- استفاده از تلفن همراه هنگام رانندگی
- مسیرها و شرایط جاده
براساس توضیح انجمن ملی ناظران بیمه آمریکا، شرکتهای بیمه میتوانند این اطلاعات را از طریق اپلیکیشن تلفن همراه، تجهیزات نصبشده روی خودرو یا فناوریهای داخلی خودروهای متصل جمعآوری کنند.
تفاوت Pay-as-you-drive با Pay-how-you-drive چیست؟
اصطلاحهای مربوط به بیمه مبتنی بر کارکرد گاهی بهجای یکدیگر استفاده میشوند؛ اما مدلهای مختلف آن دقیقاً یکسان نیستند.
| مدل بیمه | مبنای محاسبه حقبیمه |
|---|---|
| Pay-as-you-drive | میزان مسافت و تعداد کیلومترهای طیشده |
| Pay-per-mile | نرخ ثابت پایه بهاضافه هزینه هر مایل یا کیلومتر |
| Pay-how-you-drive | کیفیت و میزان ایمنی رفتار راننده |
| Pay-as-you-go | اصطلاحی عمومی برای پرداخت متناسب با استفاده واقعی |
| Usage-Based Insurance | عنوان جامع بیمههای مبتنی بر میزان یا نحوه استفاده |
بنابراین، اگر حقبیمه فقط براساس مسافت محاسبه شود، با یک مدل کیلومتری یا Pay-as-you-drive روبهرو هستیم. اگر سرعت، ترمز ناگهانی و زمان رانندگی نیز در قیمت اثر بگذارند، مدل به Pay-how-you-drive نزدیکتر میشود.
حقبیمه در این مدل چگونه محاسبه میشود؟
در یکی از رایجترین مدلها، بیمهگذار دو بخش هزینه پرداخت میکند: یک مبلغ ثابت برای برقرار ماندن پوشش بیمه و یک مبلغ متغیر براساس مسافت طیشده.
برای مثال، حتی اگر خودرو در طول ماه حرکت نکند، بخش ثابت حقبیمه همچنان پرداخت میشود؛ زیرا خطرهایی مانند سرقت، آتشسوزی یا آسیبدیدن خودرو در حالت توقف همچنان وجود دارند. بخش متغیر هزینه نیز متناسب با تعداد کیلومترهای ثبتشده محاسبه میشود.
در مدلهای رفتاری، محاسبه پیچیدهتر است. ممکن است دو راننده مسافت یکسانی طی کنند، اما رانندهای که با سرعت متعارف، در ساعتهای کمخطر و بدون ترمزهای شدید رانندگی کرده است، امتیاز بهتری دریافت کند.
البته بیمه مبتنی بر کارکرد لزوماً همیشه به کاهش حقبیمه منجر نمیشود. رانندگی زیاد یا رفتارهای پرریسک ممکن است تخفیف را کاهش دهد و در بعضی برنامهها حتی باعث افزایش نرخ شود.
چرا بیمههای مبتنی بر کارکرد در حال گسترشاند؟
رشد این مدل را نمیتوان فقط به یک عامل نسبت داد. فراگیرشدن گوشیهای هوشمند، توسعه خودروهای متصل، افزایش توان تحلیل داده و تغییر الگوهای رفتوآمد، زمینه را برای قیمتگذاری شخصیتر بیمه خودرو فراهم کردهاند.
گزارش سال ۲۰۲۴ مرجع نظارت بر بیمه و بازنشستگیهای شغلی اروپا، EIOPA نشان میدهد ۱۷ درصد از ۲۰۹ شرکت بیمه شرکتکننده در بررسی، محصول بیمه خودرو متصل به اینترنت اشیا ارائه میکردند. همچنین تعداد شرکتهایی که انتظار داشتند طی سه سال چنین محصولاتی را به سبد خود اضافه کنند، حدود دو برابر ارائهدهندگان آن زمان بود.
در سال ۲۰۲۵ نیز انجمن ملی ناظران بیمه آمریکا بیمه مبتنی بر کارکرد را در کنار اشتراک خودرو و تاکسیهای اینترنتی، یکی از تغییراتی معرفی کرد که بر نحوه محاسبه ریسک بیمه خودرو اثر گذاشته است.
برای شرکتهای بیمه، دادههای واقعی رانندگی میتوانند تصویر دقیقتری از احتمال وقوع خسارت ایجاد کنند. برای رانندگان نیز این مدل فرصتی است تا بهجای قرارگرفتن در یک گروه آماری کلی، بخشی از حقبیمه را براساس رفتار واقعی خود بپردازند.
چه کسانی بیشتر از بیمه کیلومتری سود میبرند؟
این نوع بیمه معمولاً برای رانندگانی مناسبتر است که کمتر از میانگین رانندگی میکنند؛ از جمله:
- افراد دورکار یا دارای الگوی کاری ترکیبی
- افرادی که بیشتر از مترو، اتوبوس یا دوچرخه استفاده میکنند
- خانوادههایی که بیش از یک خودرو دارند
- بازنشستگان و رانندگان کمتردد
- دانشجویان یا افرادی که فقط در بعضی روزها رانندگی میکنند
- مالکان خودروهای دوم یا خودروهای مخصوص سفر
در مقابل، افرادی که هر روز مسافت زیادی تا محل کار طی میکنند، رانندگان ناوگانهای حملونقل یا کسانی که سفرهای جادهای متعددی دارند، ممکن است مزیت مالی چندانی از مدل کیلومتری به دست نیاورند.
مزایای بیمه مبتنی بر کارکرد
مهمترین وعده این مدل، نزدیککردن قیمت بیمه به ریسک واقعی است. کسی که کمتر رانندگی میکند، مدت کمتری در معرض تصادف قرار دارد؛ بنابراین منطقی به نظر میرسد هزینه متفاوتی نسبت به یک راننده پرتردد بپردازد.
از دیگر مزایای احتمالی آن میتوان به این موارد اشاره کرد:
- ایجاد انگیزه برای رانندگی ایمنتر
- افزایش شفافیت درباره عوامل مؤثر بر حقبیمه
- امکان دریافت بازخورد درباره رفتار رانندگی
- تشخیص سریعتر تصادف از طریق تجهیزات متصل
- ارائه پیشنهادهای شخصیسازیشده برای کاهش ریسک
- حرکت از جبران خسارت به سمت پیشگیری از وقوع آن
دادههای تلماتیک ممکن است فقط برای قیمتگذاری استفاده نشوند. برخی شرکتهای بیمه از این دادهها برای هشدار خطر، امدادرسانی سریعتر یا ارائه توصیههایی برای اصلاح رفتار راننده استفاده میکنند.
مسئله اصلی: حریم خصوصی راننده
همان فناوریای که امکان قیمتگذاری دقیقتر را فراهم میکند، یکی از مهمترین نگرانیهای این مدل را نیز به وجود میآورد: چه کسی به دادههای رانندگی دسترسی دارد؟
اطلاعاتی مانند موقعیت مکانی، ساعت خروج از خانه، مسیرهای روزانه، سرعت و حتی استفاده از تلفن همراه میتوانند تصویری نسبتاً دقیق از زندگی فرد ایجاد کنند. به همین دلیل، بیمهگذار باید پیش از پذیرش چنین طرحی بداند:
- دقیقاً چه اطلاعاتی جمعآوری میشود؟
- دادهها تا چه زمانی نگهداری میشوند؟
- آیا اطلاعات در اختیار شرکتهای دیگر قرار میگیرند؟
- دادهها فقط برای تخفیف استفاده میشوند یا میتوانند نرخ را افزایش دهند؟
- راننده چگونه میتواند به امتیاز و دادههای ثبتشده اعتراض کند؟
- در صورت هک یا افشای اطلاعات، مسئولیت بر عهده چه نهادی است؟
ابهام در الگوریتم قیمتگذاری نیز چالش دیگری است. برای مثال، یک ترمز شدید ممکن است نشانه رانندگی پرخطر باشد، اما میتواند نتیجه جلوگیری از برخورد با عابر پیاده نیز باشد. داده بدون درنظرگرفتن زمینه وقوع رویداد، همیشه روایت کاملی از رفتار راننده ارائه نمیکند.
بیمه مبتنی بر کارکرد در ایران چه جایگاهی دارد؟
مفهوم پرداخت حقبیمه براساس میزان استفاده از خودرو در ایران کاملاً ناشناخته نیست. نمونههایی از بیمه بدنه کیلومتری ارائه شدهاند که در آنها بیمهگذار میتواند پوشش خود را براساس بستههای مشخص پیمایش انتخاب کند.
بااینحال، بیمه کیلومتری مبتنی بر بستههای از پیش تعیینشده با مدل پیشرفته UBI تفاوت دارد. در مدل کامل، دادهها ممکن است بهصورت پیوسته دریافت شوند و علاوه بر مسافت، رفتار راننده نیز در قیمتگذاری اثر بگذارد.
گسترش چنین مدلی در بازار ایران به چند پیشنیاز وابسته است:
- تدوین ضوابط روشن برای جمعآوری و استفاده از دادهها
- تعیین مسئولیت شرکت بیمه و ارائهدهنده فناوری
- امکان اعتراض به امتیاز یا نرخ تعیینشده
- دسترسی به تجهیزات تلماتیک قابلاعتماد
- جلوگیری از تبعیض در قیمتگذاری الگوریتمی
- ایجاد هماهنگی میان بیمهگران، نهاد ناظر و صنعت خودرو
اجرای این مدل در بیمه بدنه، به دلیل اختیاریبودن و انعطاف بیشتر آن، احتمالاً سادهتر از بیمه شخص ثالث خواهد بود. شخص ثالث بیمهای اجباری با ساختار قیمتگذاری تحت نظارت است و هر تغییر اساسی در نحوه محاسبه حقبیمه آن به چارچوبهای قانونی و نظارتی دقیقتری نیاز دارد.
آینده بیمه خودرو؛ قیمتگذاری فردیتر یا نظارت بیشتر؟
بیمه مبتنی بر کارکرد میتواند حقبیمه خودرو را منصفانهتر و شخصیتر کند؛ بهویژه برای افرادی که کم رانندگی میکنند یا رفتار ایمنتری دارند. بااینحال، همین مدل ممکن است مرز میان ارزیابی ریسک و نظارت دائمی بر راننده را کمرنگ کند.
آینده این بیمهها فقط به پیشرفت فناوری وابسته نیست. اعتماد کاربران، شفافیت الگوریتمها، حفاظت از دادهها و امکان انتخاب داوطلبانه تعیین میکنند که مدل Pay-as-you-go به راهکاری برای قیمتگذاری عادلانهتر تبدیل شود یا به منبع تازهای از نگرانی درباره حریم خصوصی.
پرسش اصلی دیگر این نیست که آیا شرکتهای بیمه میتوانند رفتار راننده را اندازهگیری کنند؛ بلکه این است که چگونه باید از این دادهها استفاده کنند تا هم قیمتگذاری دقیقتر شود و هم حقوق بیمهگذار از بین نرود.