ذخیره مشارکت در منافع

مفهوم

ذخیره مشارکت در منافع، یکی از ذخایر فنی شرکت‌های بیمه، به‌ویژه در بیمه‌های زندگی، است که برای شناسایی و نگهداری سهم بیمه‌گزاران از منافع حاصل از عملکرد بیمه‌نامه تشکیل می‌شود. این ذخیره بیانگر تعهدی است که شرکت بیمه در قبال پرداخت سود تحقق‌یافته یا قابل تخصیص به بیمه‌گزاران بر عهده دارد اما هنوز به‌صورت قطعی پرداخت نشده است.

از منظر فنی، این ذخیره زمانی ایجاد می‌شود که در شرایط بیمه‌نامه، آیین‌نامه‌های نظارتی، یا رویه‌های فنی شرکت، حق بیمه‌گزار نسبت به دریافت بخشی از منافع آینده به رسمیت شناخته شده باشد. بنابراین، ذخیره مشارکت در منافع بیانگر تعهد بیمه‌گر است، نه منبعی برای تقسیم سود سهامداران. به همین دلیل، این ذخیره در گروه ذخایر فنی و بدهی‌های بیمه‌ای طبقه‌بندی می‌شود و نباید با سود شرکت یا اندوخته‌های حقوق صاحبان سهام اشتباه شود. سهم بیمه‌گزاران از این منافع باید تا زمان تخصیص یا پرداخت در قالب یک ذخیره مستقل نگهداری شود که به آن ذخیره مشارکت در منافع گفته می‌شود.

مبنای شکل‌گیری:

در بیمه‌های زندگی، به‌ویژه بیمه‌نامه‌های دارای جنبه سرمایه‌گذاری یا پس‌انداز، شرکت بیمه حق‌بیمه‌های دریافتی را در چارچوب مقررات فنی و سرمایه‌گذاری به‌کار می‌گیرد. اگر بازده واقعی سرمایه‌گذاری‌ها از سطح تضمین‌شده بالاتر باشد، یا اگر تجربه واقعی خسارت، هزینه یا بازخرید از فرضیات فنی بهتر شود، مازادی ایجاد می‌شود که در بسیاری از طرح‌ها بخشی از آن باید به بیمه‌گزار اختصاص یابد. این سهم، تا زمان تخصیص قطعی یا پرداخت، در قالب ذخیره مشارکت در منافع نگهداری می‌شود.

ماهیت حقوقی و مالی:

از دیدگاه حسابداری و بیمه، ذخیره مشارکت در منافع یک بدهی بیمه‌ای است، زیرا شرکت بیمه در قبال آن تعهد دارد. این ذخیره نه بخشی از سود تحقق‌یافته شرکت است و نه از حقوق صاحبان سهام محسوب می‌شود. در واقع، از زمانی که منافع قابل تخصیص طبق قرارداد یا ضوابط فنی شناسایی می‌شود، شرکت بیمه مکلف است سهم بیمه‌گزاران را جداگانه محاسبه و ثبت کند. این امر سبب می‌شود صورت‌های مالی شرکت، تصویر دقیق‌تری از تعهدات واقعی آن ارائه دهند.

انواع:

مشارکت در منافع ممکن است بر اساس سازوکارهای مختلفی شکل گیرد: در برخی بیمه‌نامه‌ها، مشارکت صرفاً بر اساس بازده سرمایه‌گذاری ذخایر انجام می‌شود. در برخی دیگر، بیمه‌گزاران در مازاد فنی حاصل از پایین‌تر بودن خسارت‌ها یا هزینه‌ها نسبت به برآوردهای اولیه نیز شریک هستند. برخی قراردادها نیز از مدل‌های ترکیبی استفاده می‌کنند که در آن بیمه‌گزار از هر دو منبع سود بهره‌مند می‌شود.

شرایط مشارکت، نحوه محاسبه و زمان تخصیص این منافع معمولاً در شرایط بیمه‌نامه و مقررات مربوط تعیین می‌شود.

منابع ایجاد منافع:

مشارکت در منافع ممکن است بر پایه یکی یا چند مورد زیر باشد:

• بازده سرمایه‌گذاری دارایی‌های متناظر با ذخایر بیمه‌ای
• مازاد فنی ناشی از بهتر بودن تجربه واقعی نسبت به فرضیات
• سود تضمین‌شده به‌علاوه سود اضافی
• سازوکارهای ترکیبی که هم منافع سرمایه‌گذاری و هم منافع فنی را دربر می‌گیرد

در هر حالت، جزئیات نحوه محاسبه، دوره تخصیص، شرایط پرداخت و سقف یا کف منافع، باید در شرایط بیمه‌نامه یا مقررات فنی مربوط به همان محصول تصریح شود.

روش‌های محاسبه:

محاسبه این ذخیره معمولاً بر اساس اصول اکچوئری و مالی انجام می‌شود و متکی به مفروضات زیر است:

• نرخ بازده سرمایه‌گذاری

• سود تضمین‌شده قرارداد
• سهم بیمه‌گزار از مازاد فنی
• نرخ‌های مصوب و مقررات نظارتی
• فرضیات مرگ‌ومیر و بقا
• نرخ بازخرید و لغو
• هزینه‌های اداری و عملیاتی

مورد بررسی قرار می‌گیرند. اکچوئرها با استفاده از مدل‌های مالی و اکچوئری ارزش تعهدات ناشی از مشارکت در منافع را برآورد می‌کنند و ذخیره لازم را تعیین می‌نمایند.

ارتباط با بیمه زندگی:

ذخیره مشارکت در منافع عمدتاً در بیمه‌های سرمایه‌ای و بیمه‌ عمر و سرمایه‌گذاری مشاهده می‌شود. در در این محصولات، بیمه‌گزار علاوه بر تعهدات پایه قرارداد، ممکن است در منافع حاصل از عملکرد سرمایه‌گذاری یا نتایج فنی نیز شریک باشد. در نتیجه، ذخیره مشارکت در منافع نقش مهمی در منعکس‌کردن تعهدات واقعی بیمه‌گر دارد و از این نظر، جزء جدایی‌ناپذیر حسابداری فنی بیمه‌های زندگی است.

تفاوت با ذخیره ریاضی:

ذخیره ریاضی ارزش فعلی تعهدات اصلی و تضمین‌شده شرکت بیمه در بیمه‌های زندگی است؛ یعنی تعهداتی که مستقیماً از متن قرارداد ناشی می‌شوند. اما ذخیره مشارکت در منافع مربوط به منافع اضافی و قابل تخصیص است که فراتر از تعهدات اصلی قرار می‌گیرد. بنابراین، این دو ذخیره از نظر موضوع، منبع ایجاد و کارکرد کاملاً متفاوت‌اند و نباید یکی فرض شوند.

الزامات نظارتی در ایران:

فعالیت بیمه‌های زندگی در ایران تحت نظارت بیمه مرکزی انجام می‌شود و نحوه محاسبه ذخایر مربوط به این بیمه‌ها، تابع مقررات بیمه مرکزی، استانداردهای حسابداری و آیین‌نامه‌های فنی و اکچوئری مصوب شورای عالی بیمه است. شرکت‌های بیمه موظف‌اند تعهدات ناشی از مشارکت در منافع بیمه‌گزاران را به‌صورت شفاف در صورت‌های مالی منعکس کنند و از کفایت ذخایر مربوط اطمینان حاصل نمایند. اکچوئر رسمی نیز باید کفایت این ذخیره را از منظر فنی و حسابداری بررسی کند تا حقوق بیمه‌گزاران حفظ شود و سود شرکت بیش از حد شناسایی نشود.