فرانشیز

فرانشیز، در مفهوم رایج، سازوکاری در قراردادهای بیمه است که بر اساس آن بخشی از خسارت از تعهد بیمه‌گر خارج می‌شود و جبران آن بر عهده بیمه‌گزار یا بیمه‌شده قرار می‌گیرد.

برای مثال، اگر مبلغ خسارت ۱۰۰ میلیون تومان باشد و فرانشیز بیمه‌نامه ۲۰ درصد تعیین شده باشد، شرکت بیمه ۸۰ میلیون تومان از خسارت را پرداخت می‌کند و ۲۰ میلیون تومان بر عهده بیمه‌گزار خواهد بود. همچنین اگر فرانشیز به‌صورت مبلغ ثابت، مثلاً ۵ میلیون تومان، تعیین شده باشد، این مبلغ از خسارت کسر می‌شود و بیمه‌گر باقی‌مانده خسارت را، تا سقف تعهدات بیمه‌نامه، پرداخت می‌کند.

فرانشیز در بسیاری از رشته‌های بیمه، از جمله بیمه درمان، بدنه خودرو، مسئولیت، آتش‌سوزی، مهندسی و برخی بیمه‌های باربری کاربرد دارد؛ اما نحوه محاسبه و میزان آن بسته به نوع بیمه، شرایط قرارداد و ضوابط شرکت بیمه متفاوت است. در برخی بیمه‌نامه‌ها نیز ممکن است برای بعضی خطرات یا پوشش‌ها فرانشیز متفاوتی تعیین شود یا اساساً فرانشیزی در نظر گرفته نشود.

در بیمه‌نامه‌های رایج، فرانشیز (با مفهوم کاستنی) معمولاً به یکی از شکل‌های زیر تعیین می‌شود:

• فرانشیز درصدی: سهم بیمه‌گزار به‌صورت درصدی از مبلغ خسارت محاسبه می‌شود؛ مانند ۱۰ یا ۲۰ درصد خسارت.
• فرانشیز ثابت: مبلغ مشخصی از هر خسارت بر عهده بیمه‌گزار است؛ برای مثال ۵ میلیون تومان از هر خسارت.
• فرانشیز ترکیبی: سهم بیمه‌گزار بر اساس ترکیبی از مبلغ ثابت و درصدی از خسارت تعیین می‌شود.
• فرانشیز زمانی: در برخی رشته‌های بیمه، مانند بیمه عدم‌النفع یا برخی بیمه‌های اشخاص، پوشش بیمه پس از سپری شدن مدت‌زمان مشخصی آغاز می‌شود و خسارت‌های مربوط به آن دوره بر عهده بیمه‌گزار خواهد بود.

پیش‌بینی فرانشیز در بیمه‌نامه اهداف مختلفی دارد. این سازوکار موجب می‌شود بیمه‌گزاران انگیزه بیشتری برای پیشگیری از خسارت و مدیریت ریسک داشته باشند، از اعلام خسارت‌های جزئی و کم‌اهمیت کاسته شود و هزینه‌های رسیدگی و پرداخت خسارت برای شرکت‌های بیمه کاهش یابد.

در منابع تخصصی بیمه، فرانشیز و کاستنی دو مفهوم متفاوت هستند. در فرانشیز به معنای تخصصی، اگر میزان خسارت از حد تعیین‌شده کمتر باشد، بیمه‌گر هیچ خسارتی پرداخت نمی‌کند؛ اما اگر خسارت از آن حد بیشتر شود، خسارت مطابق شرایط بیمه‌نامه و بدون کسر مبلغ فرانشیز جبران می‌شود. در مقابل، در کاستنی، سهم تعیین‌شده بیمه‌گزار همواره از مبلغ خسارت کسر می‌شود. با وجود این تفاوت، در عرف صنعت بیمه ایران، واژه «فرانشیز» غالباً برای اشاره به مفهوم کاستنی به کار می‌رود.