خیلیها امروز شغل آزاد دارند، قرارداد ثابت ندارند یا نمیتوانند روی بیمه کارفرما حساب کنند؛ اما از طرفی نمیخواهند سالهای بازنشستگی را بدون مستمری و پشتوانه درمانی بگذرانند. سوال مشترک همه این افراد این است: «با کمترین هزینه، چطور میتوانم خودم را بیمه تامین اجتماعی کنم؟» در این مقاله، انواع بیمهنامهها را مرور میکنیم، ارزانترین بیمه تامین اجتماعی را با عدد و رقم میبینیم و شرایط و مدارک لازم برای ثبتنام را بررسی میکنیم.
انواع بیمه تامین اجتماعی؛ از اجباری تا خویشفرما
سازمان تامین اجتماعی بیمهنامههای متنوعی برای هر گروه از جامعه ارائه میدهد. اگر میخواهید ضمن انتخاب ارزان ترین بیمهنامه، تمام نیازهای خود پوشش دهید، لازم است انواع مختلف بیمه را بشناسید. به طور کلی، این بیمهنامهها به دو دسته تقسیم میشوند: بیمه اجباری و بیمه خویشفرما تامین اجتماعی.
بیمه اجباری تامین اجتماعی: مسئولیت شرکت و کارفرما
بیمه اجباری مخصوص افرادی است که در یک کارگاه، شرکت یا سازمان مشمول قانون کار، فعالیت دارند و بابت کارشان حقوق یا دستمزد میگیرند. این بیمه پوششهایی شامل بازنشستگی، ازکارافتادگی، درمان، بیکاری و فوت و مستمری بازماندگان را ارائه میدهد.
از نگاه فرد شاغل، چون فقط ۷٪ را مستقیم از حقوقش میدهد، بیمه اجباری کمهزینهترین نوع بیمه تأمین اجتماعی است؛ اما فقط وقتی در دسترس است که کارفرما داشته باشید و او شما را بیمه کند.
بیمه خویشفرما تامین اجتماعی: بیمهای برای همه
اگر کارفرما ندارید، اما میخواهید تحت پوشش تامین اجتماعی باشید، لازم است سراغ بیمههای خویشفرما بروید. در این نوع بیمه، خود شما میتوانید بهطور مستقیم با تامین اجتماعی قرارداد ببندید و حق بیمه نیز بر عهده خودتان است. افرادی که بهصورت فریلنسری یا مستقل کار میکنند، صاحبان کسبوکارهای کوچک، دانشجویان، زنان خانهدار و کسانی که نیمهوقت کار میکنند میتوانند با بیمه خویشفرما از مزایای بیمه تامین اجتماعی بهرهمند شوند.
خود بیمه خویشفرما نیز به دو دسته بیمه اختیاری و بیمه صاحبان مشاغل تقسیم میشود:
۱. بیمه اختیاری تامین اجتماعی
بیمه اختیاری همان بیمه آزاد است و برای کسانی که تحت پوشش بیمه اجباری قرار ندارند بهترین گزینه بهشمار میرود. با خرید این بیمهنامه، میتوانید فارغ از شغل خود، حق بیمه را بپردازید و پس از چند سال به حقوق بازنشستگی برسید. البته شرط ثبتنام این است که حداقل یک ماه حق بیمه پرداخت کرده باشید. سایر پوششهای این بیمه نیز شامل درمان، ازکارافتادگی و فوت هستند.
اما آیا این ارزان ترین بیمه تامین اجتماعی است؟ حق بیمه اختیاری به حداقل حقوق سالانه در قانون وزارت کار بستگی دارد. این مبلغ معادل ۳۰ درصد از حقوق ماهانه است؛ در بیمه اختیاری شما ۲۷ درصد آن را میپردازید و ۳ درصد باقیمانده بر عهده دولت است.
نکته: این بیمه برای افراد کمتر از ۵۵ سال است، اما اگر سنتان از ۵۵ سال بیشتر باشد، میتوانید با پرداخت حق بیمه بیشتر از این بیمه برخوردار شوید.
۲. بیمه مشاغل آزاد
این بیمه برای صاحبان مشاغل آزاد، فریلنسرها، مغازهدارها، هنرمندان، رانندگان و افرادی طراحی شده که کارشان زیرمجموعه قانون کار نیست، اما درآمد دارند و میخواهند برای بازنشستگی و ریسکهای جدی زندگی، پشتوانهای بسازند.
ویژگی مهم بیمه مشاغل آزاد این است که سه سطح حق بیمه دارد. در واقع سطح پوششی که انتخاب میکنید ارتباط مستقیمی با حق بیمه پرداختیتان دارد. شما میتوانید بین این موارد انتخاب کنید:
- طرح ۱۲ درصدی: ارزان ترین بیمه تامین اجتماعی این طرح است. با دریافت طرح ۱۲ درصدی، فقط حقوق بازنشستگی و خدمات مرتبط با آن را دریافت میکنید.
- طرح ۱۴ درصدی: در این طرح، علاوه بر بازنشستگی، پوشش فوت قبل و بعد از بازنشستگی نیز دریافت میکنید و حقوق بازنشستگی به بازماندگان پرداخت میشود.
- طرح ۱۸ درصدی: کاملترین بیمه مشاغل آزاد است و علاوه بر بازنشستگی و فوت، پوشش ازکارافتادگی را نیز ارائه میکند. البته این خدمات برای افرادی است که قبل از بیمه شدن دچار ازکارافتادگی و نقص عضو نبودهاند.
نکته: طرحهایی مثل بیمه زنان خانهدار، بیمه دانشجویی، بیمه کارفرمایان، بیمه رانندگان و… درواقع نسخههای تخصصی همین بیمههای خویشفرما هستند که برای گروههای خاص طراحی شدهاند. ساختار کلی آنها از نظر درصد حق بیمه و تعهدات، شبیه بیمه مشاغل آزاد است، اما شرایط ورود و مخاطب هدف متفاوت است.
ارزانترین بیمه تامین اجتماعی کدام است؟
پاسخ این سوال به شما بستگی دارد. اگر کارفرما دارید، بیمه اجباری بهعنوان ارزان ترین بیمه تامین اجتماعی در اختیار شماست و تنها ۷ درصد حقوق را بهعنوان حق بیمه میپردازید. اما معمولاً وقتی صحبت از ارزانترین بیمه تامین اجتماعی میشود، منظور کسانی است که کارفرما ندارند و دنبال ارزانترین گزینه خویشفرما هستند.
در بین بیمههای خویشفرما، از نظر عدد حق بیمه ماهانه، ارزانترین گزینه، بیمه مشاغل آزاد با نرخ ۱۲٪ است. اما باید حواستان باشد که این ارزانی، در ازای پوششهای کمتر بهدست میآید. در این جدول، مبالغ تقریبی حق بیمه سال ۱۴۰۴ (با فرض حداقل دستمزد و ماه ۳۱ روزه) آورده شده است:
نوع بیمه | تعهدات اصلی | حداقل حق بیمه حدودی (تومان) |
بیمه مشاغل آزاد ۱۲ درصدی | فقط بازنشستگی | ۱،۲۸۸،۰۰۰ |
بیمه مشاغل آزاد ۱۴ درصدی | بازنشستگی و فوت | ۱،۵۰۳،۰۰۰ |
بیمه مشاغل آزاد ۱۸ درصدی | بازنشستگی، فوت و ازکارافتادگی | ۱،۹۳۲،۰۰۰ |
بیمه اختیاری (۲۷ درصد) | بازنشستگی، فوت، ازکارافتادگی و درمان | ۳،۴۷۸،۰۰۰ |
اگر اولویت شما کمترین مبلغ ماهانه و فقط ساخت سابقه بازنشستگی است، ۱۲٪ مشاغل آزاد ارزانترین گزینه است. اگر علاوه بر بازنشستگی، نگران ریسکهای جدی مثل فوت یا ازکارافتادگی هستید، معمولاً انتخاب ۱۴٪ یا ۱۸٪ منطقیتر است و برای درمان هم بهتر است از بیمه مکمل استفاده کنید.
شرایط دریافت بیمه تامین اجتماعی
شرایط کلی بسته به نوع بیمه کمی تغییر میکند، اما به طور کلی باید این شرایط را داشته باشید:
۱. شرایط بیمه اجباری
بیمه اجباری محدودکنندهترین شرایط را دارد:
- وجود رابطه کارگر و کارفرما و اشتغال در کارگاه، شرکت یا واحد صنفی مشمول قانون کار.
- دریافت حقوق یا دستمزد.
- ثبت کد کارگاهی توسط کارفرما در سازمان تأمین اجتماعی.
- ارسال لیست بیمه و پرداخت حق بیمه ماهانه توسط کارفرما.
در این نوع بیمه، مسئولیت آغاز و ادامه بیمه بیشتر بر عهده کارفرماست و کارگر فقط ۷٪ را از حقوق خود پرداخت میکند.
۲. شرایط بیمه اختیاری
اگر تصمیم دارید به جای مشاغل آزاد، بیمه اختیاری بگیرید، باید معمولاً شرایط زیر را داشته باشید:
- داشتن حداقل ۳۰ روز سابقه قبلی پرداخت بیمه در تامین اجتماعی.
- سن معمولاً کمتر از ۵۵ سال در زمان عقد قرارداد.
- اگر سن بالاتر است، باید به اندازه مازاد سن، سابقه قبلی داشته باشید (یا حداقل ۱۰ سال سابقه که شرط سنی را خنثی میکند).
- نداشتن بیمه فعال دیگر در زمان ثبتنام؛ نباید همزمان در جایی بیمه اجباری باشید یا عضو صندوق دیگری باشید.
- پرداخت منظم حق بیمه؛ اگر تا پایان دو ماه بعد حق بیمه یک ماه پرداخت نشود، قرارداد از ابتدای همان ماه لغو میشود و باید دوباره درخواست بدهید.
۳. شرایط بیمه مشاغل آزاد
برای ارزان ترین بیمه تامین اجتماعی معمولاً باید این شرایط را داشته باشید:
- داشتن شغل آزاد یا خوداشتغالی (فروشگاه، کارگاه، فعالیت هنری، خدماتی، فریلنسری و…)
- نداشتن بیمه پایه فعال دیگر در زمان عقد قرارداد
- حداکثر سن ۵۵ سالگی یا پرداخت حق بیمه بیشتر
- در برخی مشاغل، ارائه مدرک شغلی مثل جواز کسب یا پروانه فعالیت.
- پذیرش تعهد پرداخت کامل حق بیمه ماهانه توسط خود فرد (در اینجا خبری از سهم کارفرما نیست).
در عمل، بیمه مشاغل آزاد در مقایسه با اختیاری آسانتر و منعطفتر است؛ مخصوصاً برای کسانی که سابقه قبلی ندارند.
مدارک لازم برای خرید ارزان ترین بیمه تامین اجتماعی
حالا که ارزان ترین بیمه تامین اجتماعی را میشناسید، میخواهیم به مدارک لازم و نحوه تهیه بیمه مشاغل آزاد بپردازیم. مدارک لازم شامل موارد زیر است:
- شماره بیمه (در صورت وجود سابقه بیمه)
- سه قطعه عکس ۳ در ۴ متقاضی و دو قطعه عکس اعضای خانواده تحت تکفل
- اصل و کپی شناسنامه و کارت ملی فرد متقاضی و اعضای خانواده تحت تکفل
برای ثبتنام اولیه، باید از طریق سایت تامین اجتماعی اقدام کنید. در ادامه، ممکن است نیاز باشد به صورت حضوری به یکی از شعب تامین اجتماعی بروید. در مراجعه حضوری، فرم مربوطه را تحویل میدهید و شعبه باید در کمتر از ۲ ماه به درخواست شما رسیدگی کند و واجد شرایط بودن شما را اطلاع دهد.